Tháng hành động phòng, chống HIV/AIDS 2026: xét nghiệm và U=U

Tháng hành động quốc gia phòng, chống HIV/AIDS năm 2026 diễn ra từ 10/11 đến 10/12 với chủ đề "Huy động sức mạnh cộng đồng - Chung tay hành động vì mục tiêu chấm dứt dịch bệnh AIDS". Việt Nam có 258.047 người nhiễm HIV còn sống tính đến tháng 8/2026, và 5.938 ca mới được phát hiện trong tám tháng đầu năm. Thông điệp quan trọng nhất cho người dân: xét nghiệm sớm, điều trị ARV đều đặn đến khi tải lượng virus không phát hiện được thì không lây HIV qua quan hệ tình dục (U=U).

Bài viết này tóm tắt số liệu mới nhất, giải thích U=U dựa trên dữ liệu khoa học, các lựa chọn dự phòng hiện có và cách tiếp cận xét nghiệm kín đáo.

Phát động tháng hành động năm nay

Lễ phát động tổ chức tại Cần Thơ, do Cục Phòng bệnh (Bộ Y tế) phối hợp Sở Y tế Cần Thơ thực hiện. Theo báo Đại biểu Nhân dân ngày 6/11/2026, Thứ trưởng Bộ Y tế Nguyễn Thị Liên Hương nhấn mạnh mục tiêu chấm dứt dịch AIDS vào năm 2030 và quỹ thời gian còn lại không nhiều.

Bài báo cho biết quan hệ tình dục là đường lây chủ yếu hiện nay. Nhóm nam quan hệ tình dục đồng giới chiếm tỷ lệ cao nhất trong số ca mới phát hiện, và độ tuổi nhiễm trong nhóm này có xu hướng trẻ hóa. Các giải pháp được thảo luận gồm đưa dịch vụ vào trường đại học, can thiệp trong trại giam và mở rộng dự phòng, xét nghiệm, điều trị sớm.

Bức tranh HIV ở Việt Nam qua các con số

Việt Nam News ngày 5/11/2026 công bố các chỉ số theo mục tiêu 95-95-95 (số liệu cuối năm 2025):

Khoảng trống lớn nhất nằm ở chỉ số thứ hai: gần một phần năm người đã biết mình nhiễm HIV chưa được điều trị. Bài báo cũng cho biết 96% người đang điều trị có thẻ bảo hiểm y tế, do ARV đã được đưa vào chi trả BHYT; độ bao phủ PrEP trong nhóm nam quan hệ đồng giới đạt 29,7%, gần mục tiêu 30%; hơn 1.700 cơ sở cung cấp xét nghiệm sàng lọc và nền tảng tự xét nghiệm tuxetnghiem.vn đã có mặt ở 25 tỉnh, thành.

U=U: không phát hiện bằng không lây truyền

U=U là viết tắt của Undetectable = Untransmittable. Tờ thông tin HIV của WHO (cập nhật 27/7/2026) khẳng định người đang điều trị ARV có tải lượng virus không phát hiện được thì không truyền HIV cho bạn tình qua quan hệ tình dục.

Ý nghĩa thực tế của thông điệp này rất lớn:

• Điều trị ARV vừa bảo vệ sức khỏe người nhiễm vừa là biện pháp dự phòng cho cộng đồng.
• Giảm kỳ thị: người điều trị tốt có thể sống, làm việc, có gia đình như mọi người.
• Điều kiện bắt buộc là uống thuốc đều và xét nghiệm tải lượng virus định kỳ theo hẹn của cơ sở điều trị.

U=U chỉ nói về lây qua đường tình dục. Bao cao su vẫn cần thiết để phòng các bệnh lây truyền khác như giang mai, lậu, và các biện pháp dự phòng lây truyền mẹ sang con có hướng dẫn riêng.

Số liệu toàn cầu để so sánh

Theo WHO, cuối năm 2025 thế giới có khoảng 41 triệu người sống chung với HIV; 1,2 triệu người nhiễm mới và khoảng 570.000 người tử vong do nguyên nhân liên quan HIV trong năm. Trong số người biết mình nhiễm, 89% đang điều trị ARV và 95% người điều trị đạt ức chế virus. Việt Nam nhỉnh hơn ở khâu phát hiện và ức chế virus, nhưng thấp hơn ở khâu đưa người đã chẩn đoán vào điều trị.

Khi nào nên đi xét nghiệm HIV

• Sau quan hệ tình dục không dùng bao cao su với bạn tình chưa rõ tình trạng.
• Khi bạn tình được chẩn đoán HIV hoặc một bệnh lây qua đường tình dục.
• Trước khi có kế hoạch mang thai, hoặc trong khám tiền hôn nhân.
• Định kỳ nếu thuộc nhóm có hành vi nguy cơ cao.

Tự xét nghiệm tại nhà là lựa chọn kín đáo, nhưng WHO lưu ý kết quả dương tính cần được khẳng định bởi nhân viên y tế hoặc cộng đồng đã qua đào tạo. Kết quả âm tính ngay sau phơi nhiễm chưa loại trừ được, cần hỏi nhân viên y tế về thời điểm làm lại. Sau một phơi nhiễm nguy cơ cao, nên đến cơ sở y tế càng sớm càng tốt để được tư vấn điều trị dự phòng sau phơi nhiễm.

Các lựa chọn dự phòng PrEP hiện có

WHO hiện khuyến cáo nhiều dạng PrEP: thuốc uống chứa tenofovir, vòng âm đạo dapivirine, thuốc tiêm tác dụng kéo dài cabotegravir và lenacapavir. Tại Việt Nam, PrEP đường uống đã được triển khai rộng qua hệ thống y tế và tổ chức cộng đồng. Riêng lenacapavir dạng tiêm chưa được Bộ Y tế cấp phép lưu hành trong nước theo Công văn 592/PB-ĐT của Cục Phòng bệnh ngày 15/4/2026, nên các sản phẩm rao bán trên mạng cần được tránh. Cách kiểm tra số đăng ký thuốc được trình bày trong bài nhận biết dược phẩm chính hãng.

PrEP là thuốc kê đơn cần xét nghiệm trước khi bắt đầu và theo dõi chức năng thận, tái khám định kỳ. Tác dụng phụ và tương tác thuốc là phần cần trao đổi với bác sĩ, tương tự nguyên tắc chung trong bài liều lượng an toàn và khuyến cáo y tế.

Bảo mật thông tin khi đi xét nghiệm

Nỗi lo bị lộ thông tin là lý do khiến nhiều người trì hoãn xét nghiệm. Các cơ sở tư vấn, xét nghiệm HIV có nghĩa vụ giữ bí mật kết quả, và người đi xét nghiệm có thể hỏi trước về quy trình trả kết quả, ai được biết và kết quả được lưu ở đâu. Với tự xét nghiệm, người dùng tự đọc kết quả tại nhà rồi mới quyết định liên hệ cơ sở y tế để khẳng định. Tổ chức cộng đồng cũng có thể đi cùng người mới phát hiện đến cơ sở điều trị.

Góp phần trong tháng hành động

Không cần là nhân viên y tế mới góp được phần. Chia sẻ thông tin đúng về U=U, không dùng ngôn từ kỳ thị, động viên người thân đi xét nghiệm và giới thiệu dịch vụ miễn phí ở địa phương đều là những việc làm cụ thể. Với người đã biết mình nhiễm nhưng chưa điều trị, bước quan trọng nhất là liên hệ cơ sở điều trị ARV gần nhất; thẻ bảo hiểm y tế giúp chi phí điều trị không còn là rào cản lớn.